Bơi lội Việt Nam và cuốn sổ trắng: Khoảng trống dữ liệu sau thời Ánh Viên

Chiếc đồng hồ bấm giây trên tay tôi dừng ở 2 phút 11 giây 43. Đó là thời gian của lượt bơi chung kết 200 mét bướm nữ tại một giải vô địch quốc gia. Bảng điện tử hiển thị tên người thắng cuộc, nhưng không hiển thị bốn quãng 50 mét của bất kỳ ai. Ban tổ chức phát cho báo chí một tờ kết quả in sẵn chỉ có thứ hạng và tổng thời gian. Không nhịp tay. Không độ dài mỗi sải. Không khoảng cách giữa hai lần chạm tường. Cô gái về đích thứ tư, người mà ba tháng sau rời khỏi đường đua, biến mất khỏi lịch sử của chính môn thể thao mà cô đã bỏ ra mười năm để theo đuổi. Tôi ngồi lại giữa khán đài đã tắt tiếng vỗ tay, nhìn cuốn sổ tay chi chít số của mình, và hiểu ra rằng ở bơi lội Việt Nam, người ghi chép dữ liệu nhiều khi chỉ còn một kẻ ngoài cuộc ngồi trên khán đài.

Ở đấu trường quốc tế, bơi lội là môn được đo đạc kỹ lưỡng đến mức gần như không còn chỗ cho cảm tính. Mỗi làn bơi tại Thế vận hội hay giải vô địch thế giới được gắn hệ thống camera dưới nước, cảm biến chạm tường và phần mềm tính toán tức thời. Khán giả xem truyền hình thấy thời gian thực của từng quãng 50 mét ngay khi vận động viên quay đầu. Sau cuộc đua, hàng chục chỉ số được công bố: tốc độ trung bình, số sải tay mỗi phút, độ dài mỗi sải, thời gian phản xạ khi xuất phát, thời gian lặn dưới nước sau pha xuất phát và sau mỗi lần quay đầu. Một huấn luyện viên ở châu Âu có thể mở laptop và thấy học trò của mình chậm hơn đối thủ ba phần mười giây ở quãng thứ ba vì nhịp tay giảm từ 46 xuống 42 sải mỗi phút.

Việt Nam nằm ở phía đối diện của bức tranh đó. Trong nhiều năm làm phóng viên bơi lội, tôi học được rằng thứ đáng sợ nhất không phải là một thất bại, mà là một thất bại không để lại dấu vết. Một vận động viên thua ở chung kết, về nhà, vài tháng sau bỏ bơi, và không ai trong hệ thống có thể trả lời một điều đơn giản: chính xác thì em ấy mất thời gian ở đoạn nào. Dữ liệu bị bỏ lại trên mặt nước và trôi đi cùng với buổi chiều hôm ấy.

Nguyễn Thị Ánh Viên là ngoại lệ khiến cả hệ thống tưởng rằng mình đang đứng vững. Trong hơn một thập kỷ, cô gom về 25 huy chương vàng SEA Games, trở thành khuôn mẫu của một nền bơi lội có thể sản sinh nhà vô địch khu vực. Cần đọc thành tích ấy bằng con mắt tỉnh táo. Thành công của Ánh Viên là thành công của một cá nhân kiệt xuất, không phải của một hệ thống thu thập và phân tích dữ liệu. Khi cô giải nghệ, điều để lại phía sau không dừng ở một suất tranh huy chương; đó còn là cả một phương pháp chưa kịp hình thành.

Tôi từng tin rằng vấn đề của bơi lội Việt Nam là thiếu tài năng. Sau nhiều năm theo dõi, tôi đổi ý. Vấn đề nằm ở khâu ghi chép. Một quốc gia có hàng nghìn hồ bơi và hàng trăm giải đấu mỗi năm, nhưng gần như không có một cơ sở dữ liệu tập trung nào về quãng thời gian, nhịp độ và sự phát triển thể lực của vận động viên theo thời gian.

Bằng chứng rõ nhất đến từ những gì tôi tự tay ghi lại. Vào một mùa giải trước đây, tôi bấm giờ từng quãng 50 mét cho các lượt bơi chung kết ở hai giải quốc gia liên tiếp, rồi gõ vào bảng tính. Điều tôi tìm thấy mang tính hệ thống chứ không phải ngẫu nhiên: rất nhiều vận động viên trẻ xuất phát nhanh ở 50 mét đầu rồi sụp ở quãng thứ ba. Tốc độ của họ ở 100 mét đầu thường đẹp hơn tốc độ ở 300 mét cuối từ bốn đến sáu giây trên mỗi 100 mét, một mức suy giảm mà bất kỳ mô hình dự báo nào cũng nhận ra là dấu hiệu của nền tảng thể lực chưa đủ, chứ không phải của tài năng.

Điểm mấu chốt nằm ở chỗ khác. Khi tôi mang bảng số ấy đến một vài huấn luyện viên, phản ứng phổ biến là ngạc nhiên, vì họ chưa từng nhìn thấy hình dạng đường bơi của học trò mình được vẽ thành biểu đồ. Không ai phủ nhận số liệu. Chỉ là chưa ai từng làm việc đó. Đây là nghịch lý của một nền thể thao đầy tiềm năng: nguồn dữ liệu nằm ngay dưới mặt nước, chỉ chờ người vớt lên.

Hãy so sánh với bóng đá, môn mà tôi cũng theo dõi. Ở đó, khái niệm xG, PPDA hay số lần bứt tốc đã trở thành ngôn ngữ chung. Ở bơi lội, ngôn ngữ ấy vẫn chưa hình thành tại Việt Nam, dù bơi lội có lợi thế lớn hơn bóng đá: mọi thứ đều là số. Không có tranh cãi về một pha bóng; chỉ có thời gian, khoảng cách và nhịp điệu. Nếu bóng đá phải vật lộn để định lượng cái vốn dĩ mờ ảo, thì bơi lội đang lãng phí thứ vốn dĩ đã rõ ràng.

Tôi từng áp dụng cách làm này cho một trường hợp cụ thể. Một vận động viên nam ở nội dung 200 mét tự do có thành tích tổng thời gian gần như không đổi qua ba giải đấu, khiến người ta kết luận em đã chững lại. Khi tách thành bốn quãng 50 mét, bức tranh đảo ngược: hai quãng đầu chậm đi rõ rệt, còn hai quãng cuối nhanh hơn trước. Nền tảng thể lực đang tiến bộ, còn tốc độ bùng nổ ban đầu đang yếu đi, hai vấn đề hoàn toàn khác nhau và cần hai cách xử lý hoàn toàn khác nhau. Tổng thời gian che giấu cả hai. Chỉ có dữ liệu chia nhỏ mới lộ ra chúng.

Đây là nơi phương pháp của tôi tìm thấy chỗ đứng. Một tổng thời gian giống như một bảng giá trị chuyển nhượng: nó cho biết kết quả cuối cùng, nhưng không cho biết con đường. Người ta nhìn bảng giá trị, tôi nhìn đường cong. Trong bơi lội, đường cong ấy là hình dạng phân bố tốc độ qua từng quãng. Nhiều tay bơi bị đánh giá thấp chỉ vì tổng thời gian của họ không đẹp, trong khi đường cong cho thấy nền tảng thể lực và khả năng tăng tốc về cuối đúng như một vận động viên đường dài cần.

Nhìn sang các nước láng giềng để thấy khoảng cách không nằm ở hồ bơi. Singapore xây dựng một hệ thống dữ liệu bơi lội quốc gia từ nhiều năm trước, nơi thành tích của mọi lứa tuổi được lưu trữ và đối chiếu theo quý. Thái Lan và Indonesia cũng dần đưa phân tích quãng bơi vào chương trình huấn luyện đội tuyển. Kết quả phản ánh trực tiếp trên bảng huy chương khu vực. Những quốc gia này không có nhiều hồ bơi hơn Việt Nam một cách tuyệt đối; họ chỉ tổ chức dữ liệu tốt hơn.

Cơ sở hạ tầng hồ bơi ở Việt Nam đặt ra một bài toán riêng. Phần lớn hồ bơi đạt chuẩn thi đấu tập trung ở một vài thành phố lớn, trong khi lực lượng vận động viên trẻ lại trải rộng khắp các tỉnh. Mỗi lần tổ chức một giải đấu vùng, ban tổ chức thường chỉ có một hệ thống bấm giờ điện tử cho các làn bơi chung kết, còn vòng loại được đo bằng tay. Sự bất đối xứng này tạo ra những khoảng trống dữ liệu ngay từ cấp cơ sở, nơi tài năng thực sự được phát hiện.

Bóng đá Việt Nam đã đi trước một bước trong việc này. Các trung tâm đào tạo trẻ bắt đầu theo dõi quãng đường di chuyển, số lần bứt tốc và khối lượng vận động của cầu thủ theo từng trận. Những chỉ số ấy, dù chưa hoàn thiện, đã thay đổi cách tuyển chọn và cách quản lý chấn thương. Bơi lội có thể học cùng một cách tiếp cận với chi phí thấp hơn nhiều, vì thứ cần đo đã nằm sẵn trong từng làn bơi.

Đến đây, tôi phải nói về một bẫy mà chính tôi từng mắc. Dữ liệu dễ khiến người ta tưởng rằng mọi thứ đều có thể dự đoán. Bơi lội dạy tôi điều ngược lại. May mắn là thứ tôi không có. Tôi có xác suất và dữ liệu đủ dày. Nhưng xác suất chỉ đúng khi mẫu đủ lớn, và ở một nền bơi lội mà mỗi giải chỉ có vài chục lượt bơi được ghi lại tử tế, mẫu luôn nhỏ. Đó là lý do tôi không bao giờ kết luận từ một giải đấu. Tôi cần ít nhất ba mùa, và tôi cần cả những lần mình dự đoán sai được ghi lại bên cạnh những lần đúng.

Nhiều năm trước, tôi từng viết những bài cảnh báo chắc nịch về việc một vận động viên sẽ xuống phong độ, dựa trên đà suy giảm thể lực qua vài trận. Có lần tôi đúng, và cái đúng ấy được nhắc lại nhiều hơn mức nó đáng được nhắc. Nhưng tôi cũng từng sai, và những lần sai ấy ít khi được kể lại. Nếu bơi lội Việt Nam thiếu dữ liệu, thì bản thân tôi cũng từng thiếu kỷ luật trong việc lưu giữ những dự đoán sai của chính mình. Một hệ thống chỉ đáng tin khi nó ghi lại cả hai mặt.

Trở lại với cô gái về đích thứ tư ở chung kết 200 mét bướm. Tôi không có dữ liệu về nhịp tay của cô trong quãng cuối. Tôi chỉ có tổng thời gian và một cảm giác mơ hồ rằng cô chậm lại ở đoạn nước rút. Cảm giác ấy không đủ để viết một bài phân tích, và tôi từ chối viết. Người theo đuổi số liệu không được phép biến trực giác thành bằng chứng. Nhưng tôi vẫn giữ cuốn sổ. Nhiều năm sau, khi nhìn lại, tôi nhận ra thứ mình thực sự thiếu không phải là khả năng quan sát, mà là một hệ thống để lưu giữ những gì mình đã thấy.

Phía sau mỗi dòng dữ liệu là một con người. Tôi luôn kết thúc công việc phân tích bằng một điều mà số liệu không trả lời được: vận động viên ấy còn muốn bơi hay không. Một đường cong đẹp không thể bù đắp cho một người đã mất động lực. Tôi từng thấy những tay bơi có chỉ số tốt nhất trong bảng tính của mình rồi bỏ cuộc, và những người có chỉ số tầm thường lại kiên trì thêm mười năm. Dữ liệu mô tả khả năng, không mô tả ý chí. Bỏ quên phần người ấy là cách nhanh nhất để một mô hình trở nên vô dụng.

Có một câu tôi vẫn tự nhắc mình mỗi khi định kết luận quá sớm: Một nền bơi lội không sụp đổ trong một đêm. Nó sụp đổ khi các chỉ số ngừng kết nối với nhau. Ở Việt Nam, các chỉ số chưa từng được kết nối, nên chúng cũng chưa từng có cơ hội nói lên điều gì. Dữ liệu nằm rải rác trong sổ tay của vài người, trong bộ nhớ của vài huấn luyện viên, và trong những buổi chiều mà không ai ghi lại. Số liệu không bao giờ nói dối, nhưng nó biết cách giấu mình.

Nếu phải chọn một tín hiệu để theo dõi ở mùa giải tiếp theo, tôi sẽ không nhìn vào bảng huy chương. Tôi sẽ nhìn vào việc có ai đó bắt đầu ghi lại từng quãng 50 mét một cách nghiêm túc hay không. Thứ giết một nền bơi lội không nằm ở thiếu hồ bơi, mà ở thiếu ký ức. Mỗi lượt bơi không được ghi lại là một bài học bị xóa khỏi bộ nhớ tập thể. Khi làn bơi Việt Nam có người chịu ngồi lại sau khi khán đài tắt đèn, để vớt những dữ liệu đang trôi trên mặt nước, lúc đó mới có cơ sở để nói về một nền bơi lội trưởng thành. Còn cho đến nay, tôi vẫn là kẻ ngoài cuộc duy nhất còn giữ cuốn sổ của mình, và tôi viết bài này để cuốn sổ ấy không còn là của riêng tôi.