Hai chữ trên bản tin, và một tuần rung lắc của bảng xếp hạng bóng chuyền nữ Mỹ

Bản tin về tòa soạn theo đường điện tín, ngắn như mọi bản tin thể thao vẫn đến từ phương xa: đội bóng chuyền nữ của Đại học bang Pennsylvania thua Đại học Tennessee 1-3 trong trận đấu ngày 21 tháng 9. Không tỷ số từng hiệp. Không số lần đập bóng hỏng. Không số lần giao bóng hỏng. Chỉ có một dòng giải thích, do chính phòng thông tin của Penn State viết ra, gói gọn trong hai chữ: lỗi tự đánh hỏng.

Tôi đọc lại hai chữ ấy ba lần, rồi đọc cả bản tin lần thứ tư. Đội xếp thứ 9 thua đội xếp thứ 16, và thứ duy nhất người đọc ở Sài Gòn nhận được từ nước Mỹ là một cái nhãn dán. Nhãn không thay được lời giải thích. Một trận thua muốn được hiểu thì phải nhìn vào tỷ số từng hiệp, vào số lần giao bóng rúc lưới, vào số lần bóng chạm tay chắn rồi bật ra ngoài biên. Bản tin không đưa một thứ nào.

Mỗi tuần, trang NCAA.com công bố một danh sách mười đội bóng chuyền nữ mạnh nhất nước Mỹ. Người ta gọi nó là Power 10. Danh sách ấy do một người biên soạn, cây bút Michella Chester. Cần nói rõ với bạn đọc trong nước rằng đây là bảng phong của báo chí, còn suất dự vòng chung kết do một hội đồng riêng quyết định, dựa trên hệ thống điểm số nội bộ và những cuộn băng ghi hình. Người viết bảng chỉ có một phiếu, và phiếu ấy là hàng chữ của chính mình.

Tuần lễ ấy nằm ở giai đoạn thứ ba của mùa giải, khi các đội còn đấu ngoài khuôn khổ giải khu vực. Đó là quãng thời gian họ đi xa, gặp những đối thủ chưa từng chạm mặt, và tích lại thành tích đẹp trước khi bước vào chuỗi trận nội bộ kéo dài suốt mùa thu. Một trận thắng vào lúc này quý hơn một trận thắng tháng Mười Một, đơn giản vì nó còn nguyên thời gian để người ta nhắc lại.

Trong tuần ấy, hai cái tên bước vào bảng: TCU và Tennessee. Một cái tên bước ra: Penn State, lần đầu tiên trong mùa. Cùng lúc, trận thua ngày 21 tháng 9 cũng là thất bại đầu tiên của Penn State trước một đối thủ được xếp hạng trong năm nay. Hai sự kiện đặt cạnh nhau đủ để sinh ra một câu chuyện lớn hơn chính chúng.

Phần dữ liệu của bản tin gồm đúng ba dòng. Gabrielle Nichols, chuyền hai, 38 lần kiến tạo và 12 lần cứu bóng — lần thứ ba trong mùa cô đạt hai chữ số ở hai cột cùng lúc. Ava Falduto, 15 lần cứu bóng, cao nhất đội. Ryla Jones, đối chuyền, được nhắc tên nhưng bỏ trống phần thống kê; chính bản tin để hở khoảng trống đó.

Với người đọc nhanh, ba dòng ấy là bằng chứng của một trận đấu sôi nổi. Với người đọc chậm, chúng là chân dung của một đội đang đánh mất nhịp.

Chuyền hai là người chạm bóng trong gần như mọi pha tấn công. Ở vị trí ấy, cả đội gửi gắm nhịp điệu: nhanh hay chậm, cao hay thấp, ai đập, ai nhường, tất cả đi qua hai bàn tay. 38 lần kiến tạo trong một trận thua 1-3 cho thấy Penn State vẫn đưa được bóng lên lưới đủ nhiều, nghĩa là khâu đỡ phát bóng không sụp đổ.

Vậy 12 lần cứu bóng của chuyền hai nói điều gì? Nó nói rằng bóng đã trở về sân nhà rất nhiều lần, rằng các pha bóng kéo dài, rằng hàng sau phải làm việc không ngơi nghỉ. Một đội phải để chuyền hai của mình cứu bóng mười hai lần là một đội đang đánh ngoài hệ thống của chính mình. Chuyền hai chỉ phòng thủ khi pha bóng đã vượt qua tay chắn và vượt qua cả hai cánh tấn công. Càng nhiều lần như vậy, đội bóng càng ít lần kết thúc pha bóng ngay ở nhịp đầu — thứ vũ khí đắt nhất của môn này.

Dựa trên kinh nghiệm theo dõi các trận đấu của tôi, đội nào để chuyền hai lăn người cứu bóng nhiều nhất thường là đội đã thua hiệp đấu ấy từ trước khi tiếng còi kết thúc. Tennessee không đập mạnh hơn. Đội bóng ấy chỉ nhớ rằng mình được phép dừng lại đúng lúc — và trong bóng chuyền, dừng lại đúng lúc nghĩa là không đánh thêm một quả bóng vào lưới ở điểm số 22-23.

Điều đáng nói là tôi không thể kiểm chứng suy luận của mình. Muốn kiểm chứng, tôi cần số lần giao bóng hỏng, số lần đập bóng ra ngoài và tỷ số từng hiệp. Bản tin không có thứ nào trong số đó. Cái thiếu, trong nghề này, đôi khi quan trọng hơn cái có: hai dữ kiện duy nhất có thể xác nhận kết luận lỗi tự đánh hỏng — tỷ số từng hiệp và số lỗi — chính là hai thứ bị bỏ trống. Ngồi trước một bảng thống kê khuyết như vậy cũng giống như ngồi trước một khán đài im lặng: ai cũng biết chuyện gì đó đã xảy ra, không ai biết nó lớn đến đâu. Sự im lặng của khán đài vẫn là bài học về sức nặng của niềm tin.

Đường chạy dài kể cùng một câu chuyện. Ở cự ly 10.000 mét, người ta không đo vận động viên bằng vòng đầu tiên; người ta đo bằng vòng thứ hai mươi lăm, khi nhịp tim không còn chỗ để giảm. Bóng chuyền cũng vậy. Một trận đấu bốn hiệp được quyết định ở hiệp thứ ba và thứ tư, khi đội bóng hết đường đổi người và phải sống bằng thứ mình đã luyện. Khi ấy, cái làm nên khác biệt nằm ở khả năng chọn đúng một cú đánh ít rủi ro hơn.

Nếu dữ liệu nói ngược lại thì tôi sẵn sàng đổi kết luận: một bảng thống kê đầy đủ có thể cho thấy Penn State thua vì bị chắn bóng, chứ không do tự đánh hỏng. Nhưng cho đến lúc có những con số ấy, tôi vẫn phải nói rằng cái tên lỗi tự đánh hỏng đang được đặt vào chỗ của một nguyên nhân trong khi nó chỉ là một triệu chứng. Giao bóng hỏng là chuyện của người dám mạo hiểm; đập bóng ra ngoài là chuyện của người nhận bóng sai vị trí; chạm lưới là chuyện của đôi chân mệt ở cuối hiệp. Ba loại lỗi, ba căn bệnh, một cái nhãn dán.

Phía sau cái nhãn ấy còn một câu chuyện khác về cách chúng ta đọc những bảng danh sách. Người ngồi phòng làm việc, tay cầm tờ thống kê, có thể nói chính xác một đội đã giao bóng hỏng bao nhiêu lần. Người ấy không nghe được nhịp thở của hàng phòng thủ ở hiệp thứ tư, không thấy được cánh tay run khi đối phương giao bóng xoáy vào góc sân. Số liệu bước vào phòng thay đồ và nói rất to; nhịp điệu thì chỉ thì thầm. Đó là lý do vì sao những kết luận rút ra từ một trận đấu, dù đúng, vẫn thường lệch khỏi thứ đang thực sự diễn ra trên sàn.

Trong căn phòng 12 mét vuông, mỗi trang thống kê dạy tôi lắng nghe nhịp thở của chính mình, chứ không dạy tôi phán xử một mùa giải bằng một buổi chiều.

Tuần thứ ba của một mùa giải là tuần dễ gây ảo giác nhất. Danh sách mười cái tên vừa mới được viết ra, và một trận thắng đủ để ai đó bước vào, một trận thua đủ để ai đó bước ra. Mỗi lần một đội rời khỏi bảng xếp hạng là một cuộc chia ly mang tên hy vọng — của cầu thủ, của người hâm mộ, của những cô gái trung học đang chờ một lá thư mời từ trường đại học. Nhưng cuộc chia ly ấy chỉ xảy ra trên giấy, còn sàn đấu thì không đọc báo.

Điều nên theo dõi trong những tuần tới không phải là thứ hạng. Nó là những dòng chữ nhỏ: liệu Tennessee có giữ được vị trí khi bước vào các trận nội bộ khắc nghiệt hơn; liệu Penn State có trở lại ngay khi giải khu vực bắt đầu; và quan trọng nhất, tỷ số từng hiệp của trận ngày 21 tháng 9 rốt cuộc là bao nhiêu. Nếu bốn hiệp đều kết thúc ở mức 23-25, câu chuyện Tennessee đã vào hàng đầu cần được viết lại. Nếu ba trong bốn hiệp cách biệt lớn, nó mới đứng vững.

Với bóng chuyền trong nước, bài học nằm ở chỗ khác. Chúng ta thiếu bảng xếp hạng thì ít, mà thiếu sổ ghi chép thì nhiều. Một cuốn sổ ghi số lần giao bóng hỏng, số lần cứu bóng, tỷ số từng hiệp của từng trận trong mùa sẽ có giá trị hơn mọi lời bình luận hào hứng. Câu chuyện sống được là câu chuyện có con số nằm dưới chân nó.

Bảng xếp hạng sẽ lại được viết vào tuần sau, lại có người bước vào, người bước ra, và lại có người tin rằng thứ tự ấy đã được sắp xếp xong. Trận đấu ngày 21 tháng 9 thì vẫn ở nguyên đó, chờ một người chịu đọc nó cho hết. Một danh sách mười cái tên có đủ sức kể lại một mùa thu?